همه چیز درباره آرامگاه بایزید بسطامی ؛ عارف مشهور ایران زمین

دسته بندی: پزشک

ابویزید طیفور بن عینسی سروشان یا بایزید بسطامی ملقب به سلطان‌العارفین یکی از مشهورترین عرفای تاریخ ایران است که در قرن سوم هجری می‌زیست. البته در مورد زندگی او اطلاعات چندان دقیقی وجود ندارد اما به نقل از «فصیح احمد خوافی» وی در سال ۱۳۱ هجری متولد شد. براساس برخی روایات، جَد بایزید بسطامی، فردی با دین زرتشت بود و پدرش نیز یکی از بزرگان بسطام به‌شمار می‌آمد. عداه‌ای بر این باور بودند که بایزید از شاگردان امام جعفر صادق بوده است. عطار و مولوی در آثار خود بارها از بایزید یاد کرده‌اند تا جایی که کتاب مشهور تذکره‌الاولیا شرح مفصلی در مورد وی نوشته است. این عارف بزرگ در سال ۲۶۱ هجری از دنیا رفت و مقبره‌اش در حال حاضر یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین آثار تاریخی ایران به‌شمار می‌آید. این آرامگاه که شکل نامنظم و عجیبی دارد، در دوره‌های مختلف تاریخی تکمیل شده که در این بین بیشتر قسمت‌های آن در دوران ایلخانی ساخته شده است. در این مقاله قصد داریم شما را با این بنای جالب و شگفت‌انگیز بیشتر آشنا کنیم.

با آرامگاه بایزید بیشتر آشنا شوید

بسطام یکی از شهرهای استان سمنان است و در ۶ کیلومتری جاده شاهرود به آزادشهر ودر نزدیکی جنگل ابر قرار دارد. آرامگاه بایزید بسطامی هم در این شهر و در مجموعه‌ای بزرگ شامل یک مسجد، چند بنا و مزار واقع شده است. این مجموعه در مرکز شهر و در نزدیکی مسجد جامع و مدرسه شاهرخیه قرار دارد و در حال حاضر هم مهم‌ترین بنای تاریخی این شهر کوچک به شمار می‌آید.

آرامگاه بایزید بسطامی دارای یک پنجره مسقف آهنی است و هیچگونه تزیینی هم در آن وجود ندارد. بر روی مقبره یک سنگ مرمر به چشم می‌خورد که بر روی آن جملاتی از مناجات مشهور امیرالمومنین علی (ع) نگاشته شده است.

در فاصله‌ی بسیار نزدیک به این آرامگاه، مزاری به شکل برج با گنبد رُک به چشم می‌خورد که به اعتقاد مردم به امامزاده محمد، فرزند امام جعفر صادق (ع) تعلق دارد. براساس روایات نقل شده، امام وی را برای راهنمایی و هدایت مردم به همراه بایزید به بسطام فرستاده بودند. امامزاده محمد پیش از بایزید از دنیا رفت و در این محل دفن گردید. البته برخی سیاحان و مورخان به این مزار اشاره‌ی زیادی نکرده‌اند. به عنوان مثال «مقدسی» در قرن چهارم، به نیکی از شهر یسطام یاد کرده و به مسجد جامع آن هم اشاره کرده و اما هیچ سخنی در مورد مزار امامزاده محمد و یا مزار بایزید نرانده است. سیاح مشهور «ناصرخسرو قبادیانی» هم که در سال ۴۳۵ هجری قمری در سفر خود از نیشابور به دامغان از این دیار گذر کرده، علی‌رغم اشاره به مزار بایزید بسطامی و زیارت آن، هیچ حرفی در مورد مزار امامزاده محمد نزده است. در حالی که فقط چند متر فاصله بین مزار این دو شخص بزرگ وجود دارد. جالب است بدانید که عده‌ای معتقدند که مزار امامزاده محمد اصلا در بسطام نیست. به عنوان مثال اعتمادالسلطنه براین باور بود که مزار امامزاده محمد بن جعفر در روستای چهارده کلاته گرگان واقع شده است.

یکی از مشهورترین مورخان ایران یعنی حمدالله مستوفی نیز در اشاره خود به شهر بسطام، صرفاً از مزار سلطان‌العارفین (بایزید بسطامی) یاد نموده است. بنا تمام نقل‌قول‌هایی که بیان کردیم، می‌توان با اطمینان گفت که مزار بایزید یکی از قدیمی‌ترین آثار باقی‌مانده در این مجموعه محسوب می‌شود. لازم به ذکر است که بر روی مقبره‌ی سلطان‌العارفین سنگی وجود دارد که متعلق به آرامگاه قاضی ملک (از قضات ایالات قومس) بوده و به احتمال زیاد مدت‌ها بعد از فوت بایزید بر روی مزار وی قرار گرفته است.

حال در ادامه به معرفی ببرخی از آثار موجود در مجموعه می‌پردازیم.

مقبره‌ی علاءالدین محمد

در شرقی‌ترین قسمت مجموعه، در جنوب ایوان ورودی و در مجاورت مدرسه شاهرخیه مزاری وجود دارد که متعلق به آخرین شاهزاده غوری یعنی علاءالدین محمد است. تاریخ‌نویسان زمان ساخت این مزار را سال ۶۱۲ هجری تخمین زده‌اند.

مسجد

در قسمت جنوب‌شرقی مجموعه، مسجدی کوچک را می‌‎توان مشاهده کرد که زمان ساخت آن احتمالاً به اواخر قرن دوم و یا اوایل قرن سوم برمی‌گردد.

دالان ورودی و ایوان قسمت غربی مجموعه

دالان ورودی جبهه غربی مجموعه و پیش‌طاق، در زمان الجایتو احداث گردیده و در کتیبه‌ای که در حاشیه‌هایی گچ‌بری سردر ورودی و دالان مذکور به چشم می‌خورد، نام الجایتو و تاریخ ۷۱۳ هجری نگاشته شده است. ایوان موجود در غرب صحن مجموعه هم در قرن ۸ هجری و کمی بعد از ایوان شرقی ساخته شد. در مورد تاریخ احداث فضای مجاور ایوان غربی که به سرایدار مجموعه تعلق دارد، اطلاعات دقیق و درستی در دست نیست.

مزار بایزید بسطامی

مسجد بایزید و مناره‌ی مجاور آن یکی از قدیمی‌ترین آثار موجود در این مجموعه به شمار می‌آیند. این مسجد از دو شبستان تشکیل شده که شبستان بزرگ‌تر به شبستان مردانه و شبستان کوچک‌تر به شبستان زنانه شهرت دارد. زمان ساخت شبستان زنانه به دوران ایلخانی (قرن ۸ هجری) برمی‌گردد و فضای هشتی مجاور آن هم در همین زمان و یا کمی بعد احداث گردیده است. بر روی دیوارهای مسجد نقوشی را می‌توان مشاهده کرد که تاریخ ۵۱۴ بر روی آن‌ها نگاشته شده است. نقل‌قول‌های زیادی از سیاحان در مورد این مجموعه وجود دارد که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

فریزِر

وی در اوایل قرن ۱۹ میلادی (قرن ۱۳ هجری) از این مجموعه بازدید کرد و به کتیبه‌ای در مسجد اشاره نموده که بر روی آن تاریخ ۶۹۹ حک گردیده است. او همچنین یک طراحی دقیق از این مجموعه رسم نموده که برپایه‌ی آن سقف این مجسد به شکل گنبد بوده است؛ در حالی که سقف این فضا، مسطح و تیرپوش می‌باشد و براساس کتیبه‌ی منقش به تاریخ ۱۲۵۵ در این سال به فرمان دومین شاه قاجار یعنی فتحعلی‌شاه احداث گردیده است.

خانیکوف:

او در سفر خود به این شهر و مجموعه‌ی آرامگاه بایزید، به محرابی اشاره می‌نماید که بر روی آن تاریخ ۶۶۰ هجری حک گردیده اما در حال حاضر هیچ اثری از آن برجای نمانده است.

به طور کلی معماری و شکل این مسجد هر گردشگری را مسحور خود می‌سازد و تزیینات به کار رفته در آن را هم می‌توان با مسجد جامع شهر نطنز مقایسه نمود.

مزار غازان‌خان

مزار غازان‌خان مقبره‌ای برجی‌شکل با گنبدی رُک است که زمان ساخت آن هم به اواخر قرن هفتم و یا اوایل قرن هشتم هجری برمی‌گردد. عده‌ی زیادی احداث این گنبد و گنبد مزار امامزاده محمد بن جعفر را به غازان خان نسبت داده‌اند. با این وجود اعتمادالسلطنه اعتقاد دارد که گنبد منسوب به غازان‌خان توسط سلطان محمد الجایتو ساخته شده است. برخی از روایات از این حکایت‌ دارند که گنبد اخیر را غازان‌خان به عنوان آرامگاه بایزید ساخته و سعی داشته است تا جسد سلطان‌العارفین را به این مکان انتقال دهد؛ اما به دلیل مخالفت برخی از بزرگان دین و دیدن خواب بایزید، از انجام این کار صرف‌نظر کرده است. قطعا هدف از ساخت این گنبد همین بوده زیرا اگر چنین نبود از همان زمان می‌توانستد بنایی به شکل برج را بر روی مقبره احداث نمایند؛ البته این احتمال را هم می‌توان داد که دلیل عدم احداث آن بر روی مقبره شاید برای جلوگیری از بدنما شدن دو گنبد در مجاورت هم بوده است.

با این وجود جست‌وجوهای زیادی برای یافتن آثاری از سقف گنبدی‌شکل نخستین آغاز گردید و در سال ۱۳۶۳ خورشیدی کتیبه‌ای منقش به تاریخ ۶۹۹ پیدا شد که در آن به غازان‌خان و الجایتو اشاره شده است. براساس کتیبه‌ی مکشوف، این مسجد در زمان ایلخانی بازسازی شده و فضای گنبددار آن هم به‌وسیله‌ی محمد بن حسین تزیین گشته است. همچنین آثار دیگری هم کشف گردید که ثابت می‌کرد سقف پیشین مسجد بایزید (شستان مردانه) گنبدی شکل بوده است.

چگونه به آرامگاه بایزید برویم؟

همانطور که در ابتدا هم بیان کردمی، آرامگاه بایزید در مکرز شهر بسطام در استان سمنان قرار دارد. شهر بسطام در کیلومتر ششم جاده شاهرود به آزادشر و در نزدیکی جنگل‌های ابر واقع شده و پیدا کردن مقبره‌ی بایزید در داخل آن کار دشواری نیست.

بایزید بسطامی زندگی عجیب و جالبی داشت. عده‌ای از علما وی را عارفی تأیید کرده و او را عارفی بزرگ می‌دانند اما برخی از اورا ملامت می‌کنند. توصیه می‌کنیم حتما از آرامگاه این شخص بزرگ دیدن کنید تا شاید کمی از فضای پر هیاهوی شهر دور شوید و پای به فضای عرفانی بگذارید.