مجموعه‌ی گنجعلی‌خان کرمان و همه چیز درباره آن +عکس ها

دسته بندی: پزشک

دوران حکومت صفویان را می‌توان دورانی مهم در معماری این مرز و بوم به حساب آورد. بناهای متعددی در این دوران ساخته شد که جلوه‌ی فوق‌العاده‌ای به شهرها بخشید. بناهایی همچون کاخ هشت‌بهشت، عالی‌قاپو، مسجد شیخ‌ لطف‌الله، مجموعه‌ی گنجعلی‌خان و… در این مقاله قصد داریم یکی از مشهورترین آثار دوران صفویان را بیشتر برایتان معرفی کنیم.

همواره در شهرهای تاریخی ایران بازاری قدیمی و بزرگ وجود دارد که علاقه‌مندان پرشماری به آنجا می‌روند تا خریدی متفاوت و لذت‌بخش را تجربه کنند. در کرمان هم چنین بازاری موجود است که هرساله میزبان گردشگران متعددی از سراسر کشور می‌باشد؛ اما در بازار سنتی کرمان تنها معماری و وجود حجره‌های قدیمی نیست که جلب توجه می‌کند.

مجموعه‌ی گنجعلی‌خان را بیشتر بشناسید

مجموعه‌ی گنجعلی‌خان کرمان یکی از آثار ساخته شده در دوران صفویان به شمار می‌آید که در کنار بازار بزرگ شهر استقرار یافته است. این مجموعه شامل میدان، کاروانسرا، مدرسه، ضرابخانه، مسجد، حمام و… می‌باشد و هر ساله گردشگران متعددی را از سرتاسر کشور به سمت خود جذب می‌کند.

نام این مجموعه از یکی از والیان دوران شاه‌عباس صفوی با نام گنجعلی‌خان گرفته شده که در حد فاصل سال‌های ۱۰۰۵ تا ۱۰۳۴ هجری قمری حاکم کرمان بود و آثار و بناهای متعددی را در این دیار ساخت. سبک معماری این بنای بسیار زیبا به سبک معماری اصفهانی است و معمار آن هم استاد سلطان محمد معمار یزدی می‌باشد. مجموعه‌ی گنجعلی‌خان که ۱۱ هزار مربع مساحت دارد، شامل چندین بنا است که در ادامه به معرفی مهم‌ترین آن‌ها خواهیم پرداخت:

میدان

یکی از مشهورترین آثار برجای مانده از مجموعه‌ی گنجعلی‌خان، میدان آن است که در مرکز شهر و حاشیه‌ی بازار بزرگ قرار دارد. این میدان با داشتن طاق‌نماهای آجری، کاشی‌کاری، فضای سبز، حوض آب و… دارای زیبایی‌های خیره‌کننده‌ای است و هر گردشگری را حیرت‌زده می‌کند. جالب است بدانید که میدان مجموعه‌ی گنجعلی‌خان از لحاظ اصول شهرسازی یکی از میادینی در ایران به‌شمار می‌آید که قوانین ساخت یک میدان صحیح کاملاً در آن رعایت شده است. به عبارتی دیگر، عناصر شاخص شهری در پیرامون آن به درستی و با رعایت تناسبات معین، استقرار یافته و محو نیز، پیاده می‌باشد و هیچگونه تردد اتومبیلی در آن انجام نمی‌شود. در ۳ ضلع میدان گنجعلی‌خان بازار قرار دارد و در ضلع دیگرش هم سرای گنجعلی‌خان واقع شده است.

`

مدرسه و کاروانسرا

مدرسه و کاروناسرای گنجعلی‌خان یکی از معروف‌ترین حوزه‌های علمیه‌ی کرمان به‌شمار می‌آید. این بنا که در گذشته هم مدرسه‌ای فعال بوده در ضلع شرقی میدان گنجعلی‌خان قرار دارد و بعدها به کاروانسرا، تغییر کاربری داده است. معماری این مدرسه نیز بر عهده‌ی استاد محمد یزدی بوده و بر کاشی‌های کتیبه‌ی سردر آن هم تاریخ ساخت یعنی ۱۰۰۷ هجری قمری، نگاشته شده است. این مدرسه در تاریخ ۲۹ آذر سال ۱۳۱۶ خورشیدی با شماره‌ی ۲۹۷ به عنوان یکی از آثار ملی کشور به ثبت رسید و در حال حاضر هم دانشکده‌ی هنر به شمار می‌آید که از زیرمجموعه‌‌های دانشگاه شهید باهنر کرمان است.

آب‌انبار مجموعه‌ی گنجعلی‌خان نیز دقیقا در ضلع روبه‌روی کاروانسرا قرار دارد.

ضرابخانه

ضرابخانه در گذشته محلی بود که در آن آهنگران به تولید سکه به عنوان پول ملی کشور می‌پرداختند. ضرابخانه‌ی گنجعلی‌خان هم در ضلع شمالی میدان این بنا قرار دارد. ساختمان ضرابخانه، دارای گنبد بلندی است و بر فراز آن هم یک کلاه‌فرنگی قرار گرفته که قسمتی از نور داخل را تأمین می‌نماید. تزیینات داخلی به کار رفته در داخل بنا، گچ‌بری به شکل آجر کاذب است و در کف بنا هم حوضی مربع‌شکل قرار دارد. سردر بنا هم بسیار ساده بوده و تنها تزیین صورت گرفته در آن، آجرکاری گچی است. در هنگامی که می‌خواستند این بنا را بازسازی کنند، تعدای سکه‌ی مسی و قطعات فلزی مربوط به ضرب سکه پیدا شد که این موضوع مهر تأییدی بر کاربرد این بنا به عنوان ضرابخانه می‌زند. این بنا از سال ۱۳۷۰ متقارن با بزرگداشت شاعر شهیر ایران خواجوی کرمانی به عنوان موزه‌ی سکه افتتاح گردید.

مسجد

مسجد مجموعه‌ی گنجعلی‌خان در ضلع شمال‌شرقی میدان آن قرار دارد و به احتمال زیاد نمازخانه‌ی کارنواسرای بزرگ مجموعه یا مدرسه‌ی مجاور به شمار می‌آمده است. بنای مسجد، چندان بزرگ نبوده و صرفاً شامل یک شبستان و ایوان ورودی می‌باشد. نمای استفاده شده بر روی ایوان، بسیار ساده بوده بر روی آن نیز طرح‌های هندسی خلاقانه‌ای کشیده شده است. جنس کف ایوان از سنگ می‌باشد و بر بالای در چوبی آن هم کتیبه‌‌ی سنگی بسیار زیبایی قرار دارد.

اگر از ورودی ایوان گذر کنیم، راهرویی باریک و سپس فضای گنبددار شبستان را خواهیم دید. پوشش گنبدی بنا دارای ۱۲ نورگیر است. محراب مسجد، محرابی با لوح مرمرین و نقش گلدان است که یکی از زیباترین محراب‌های مساجد ایران به شمار می‌آید. تزیینات دیگری مانند گچبری، نقاشی، کاربندی و مقرنس‌کاری در این مسجد به کار رفته که زیبایی آن را چند برابر کرده است. لازم به ذکر می‌باشد که در حال حاضر در این مسجد نماز برگزار نمی‌گردد و پس از بازسازی صرفاً برای بازدید گردشگران استفاده می‌شود.

حمام

بدون‌تردید یکی از زیباترین و مشهورترین بناهای موجود در مجموعه‌ی گنجعلی‌خان، حمام آن است. تزیینات گچ‌بری و نقاشی‌های زیبایی در سردر این حمام به کار رفته که به ۲ قسمت تقسیم‎بندی می‌شود: قسمت بالایی مقرنس، به دوران صفویان تعلق دارد که دارای تزیینات گل و بوته و گچ‌بری است و اداره‌ی میراث فرهنگی استان کرمان در سال ۱۳۴۷ خورشیدی آن را بازسازی کرد. قسمت پایین آن هم متعلق به دوران قاجار می‌باشد که روی تزیینات دوران صفویه کشیده شده است. این نقاشی‌های بسیاری زیبا دارای موضوعاتی همچون خسرو و شیرین، بهرام گور، کاروان شتر، حیوانات وحشی و شاهان در حال شکار هستند و چشمان هر بیننده‌ای را به خود خیره می‌کنند. در زیر نقاشی‌ها، کتیبه‌‌ای سبز رنگ از جنس مرمر را می‌توان مشاهده کرد که با خط نستعلیق اشعاری بسیار زیبا به همراه تاریخ ساخت این حمام یعنی ۱۰۲۰ هجری قمری، نگاشته شده است.

در گذشته به رختکن، سربینه می‌گفتند. برای رسیدن به سربینه‌ی این حمام، باید ابتدا از زیر سردر در یک راهرویی غیر مستقیم عبور کنیم. سپس با گذر از یک هشتی کوچک و درگاهی منقش به حجاری پرندگان دریایی به سربینه برسیم. سربینه‌ی حمام گنجعلی‌خان یکی از فضاهای اصلی بنای حمام به شمار می‌آید که از یک فضای میانی وسیع با سقفی بسیار بلند و پر کار و غرفه‌های کوچک‌تر در پیرامونش تشکیل شده است. این غرفه‌ها که در انتها به یکدیگر مرتبط می‌شوند، دارای حوضچه‌هایی با فواره‌های بسیار زیبا هستند. علی‌رغم اینکه سربینه‌ی حمام گنجعلی‌خان، فضایی یکپارچه به نظر می‌آید اما دارای گوشه‌هایی خلوت و تودرتو می‌باشد و فضایی مناسب برای استراحت، عبادت و گفتگو محسوب می‌شده است. در سربینه‌ی حمام تعداد زیادی زیرانداز، قطیفه و تن‌خشک و بقچه‌های کرباسی را می‌توان مشاهده کرد که زیبایی‌های آن را چندبرابر کرده است.

امروزه از این حمام به عنوان موزه‌ی مردم‌شناسی استفاده می‌شود و مجسمه‌های مختلفی از روحانیون، پیشه‌وران، مردم عادی و … آن زمان در نقاط مختلف حمام قرار گفته است. برای تزیین راهروی طولانی و زاویه‌دار حمام نیز از ظروفی مانند تشت، تاس و وسایلی مثل لُنگ، سدر، حنا، شانه‌های سنتی، آینه‌های مختلف، سنگ‌پاها و سینی‌های قدیمی و … استفاده شده است. در سمت راست حمام هم می‌توان مجسمه‌های کیسه‌کشان و دلاکان را مشاهده نمود.

نور فضاهای حمام تماماً از سقف تأمین می‌شود، به گونه‌ای که عمدتاً نورگیرها در مرکز یا پیرامون سقف‌ها قرار دارند و موجب نورانی‌تر شدن سقف می‌گردند و سایه روشنی زیبا را بر روی آن به وجود می‌آورند. حوض آب زیر این نورگیرها هم زیبایی نورپردازی حمام را چند برابر کرده است. به منظور ممانعت از اِشراف و دید و همچنین تنظیم دمای حماما، در نورگیرهای سقف از «گل جام» یا «معلقی» استفاده شده تا نور خورشید را تماماً به فضاهای داخل هدایت نماید. گرمای این حمام نیز به سان تعداد زیادی از گرمابه‌های سنتی، از روش «گلخن یا تون» فراهم می‌شده است.