از آتشفشان‌های ایران چه می دانید؟ معرفی و تصاویر فوق العاده اش

دسته بندی: پزشک

از روزگاران کهن تا به الان، کوستان همواره یکی از جذابیت‌های مورد توجه بشر بوده است. در سالیان بسیار دور کوه‌ها را ستون‌های زمین که آسمان را بر روی خود نگه‌داشته‌اند، می‌دانستند. همچنین کوه‌ها به علت تلاقی آسمان و زمین برای بشر همواره دارای ارزش معنوی نیز بودند. در سرتاسر این جهان پهناور کوه‌های مقدس پرشماری وجود داشت که جایگاهی برای خدایان باستانی بود.

در حال حاضر حدود ۲۴ درصد از خشکی‌های زمین را کوه‌ها در بر گرفته‌اند و از هر ۱۰ انسان روی کره زمین یک نفر داخل کوهستان زندگی می‌کند. تمامی رودهای جهان از کوه‌ها سرچشمه می‌گیرند و نیمی از آب شیرین دنیا هم از کوهستان به‌دست می‌آید. کوه‌های کره زمین در حد فاصل چند میلیون سال به‌وجود آمده‌اند و تمامی آن‌ها بنا به علل‌ مختلف زمین‌شناسی همواره در حال تغییرشکل هستند. به عبارتی دیگر چند میلیون سال بعد شکلی متفاوت با شکل امروزی خود خواهند داشت.

کوه‌ها در اثر ۳ عامل به‌وجود می‌آیند که بدین شرح می‌باشند:

الف چین‌خوردگی که ناشی از حرکت لایه‌های زمین است.

ب بفرسایش که علت‌های پرشماری دارد و باعث پیدایش و فرم‌دهی به کوه‌ها می‌شود.

ج آتشفشان

کوه‌های آتشفشان به دلیل فوران مواد مذاب و انباشته شدن مواد آن‌ها به‌وجود می‌آید. هنگامی که فشار گازها و سنگ‌های مذاب در هسته‌ی زمین افزایش یابد، فوران رخ می‌دهد. این فوران می‌تواند به آرامی و یا به حالت انفجاری اتفاق بیفتد. وقتی فوران به صورت انفجاری باشد اثراتی همچون پرتاب جریان گدازه همراه با گازها سمی، پرتاب خاکستر و سنگ‌های بسیار داغ را به‌دنبال دارد. انفجارهای آتشفشانی قادرند چندین تکه‌ی بزرگ سنگ را با سرعت بسیار زیادی تا مسافت‌های چند کیلومتری پرتاب نمایند و گاهی اوقات هم با خطراتی طبیعی همچون زمین‌لرزه، جریان «گل» و سیلاب‌های ناگهانی، باران‌های اسیدی و در شرایط خاص وقوع سونامی همراه هستند.

براساس تحقیقات و بررسی‌های صورت گرفته توسط زمین‌شناسان، در ایران ۶ کوه آتشفشانی وجود دارد که عبارتند از: دماوند، تفتان، سبلان، سهند، بزمان و قلعه‌حسن‌علی. از این بین ۳ آتشفشان تفتان، دماوند و بزمان در زمره‌ی آتشفشان‌های فعال قرار می‌گیرند. در ادامه به معرفی هرکدام از این آتشفشان‌ها خواهیم پرداخت.

دماوند، دیو سپید

کوه دماوند در شمال ایران در فاصله‌ی ۶۹ کیلومتری شمال‌شرق تهران، ۶۲ کیلومتری غرب آمل و ۲۶ کیلومتری شمال شهر دماوند قرار دارد و بلندترین کوه ایران و خاورمیانه و همچنین بلندترین قله‌ی آتشفشانی آسیا و با ارتفاع ۵۶۱۰ متر به‌شمار می‌آید. این کوه از لحاظ تقسیمات کشوری در استان مازندران و بخش لاریجان شهرستان آمل واقع است و در هنگام صاف و آفتابی بودن هوا، می‌توان چهره‌ی سفیدپوش آن را از شهرهای تهران، ورامین، قم و همچنین کرانه‌های دریای خزر مشاهده کرد.

مخروط دماوند که در مرکز رشته‌کوه‌های البرز قرار دارد، بارزترین فعالیت آتشفشانی دوران «کواترنر» است. البته آتشفشان این کوه به غیر از برخی فوران‌های کوچکی که اخیراً کشف گردید، فعالیت تازه‌ای نداشته لذا به آن آتشفشان نیمه فعال می‌گویند. این مخروط بر روی کوه‌های فرسایش یافته‌ی ۴ هزارساله مستقر است و پوششی از جریان گدازه‌ها به وسعت ۴۰۰ کیلومترمربع در دامنه‌ی این کوه قرار دارد. تازه‌ترین گدازه‌ها در دامنه‌ی غربی مخروط واقع شده‌اند و در این قسمت مخروط‌هایی از خاکستر را نیز می‌توان مشاهده نمود.

به طور کلی دماوند از دید زمین‌شناسان یک سامانه آتشفشانی فعال به‌شمار می‌آید، اما فعالیت آن صرفاً در حد خروج بخار و گاز و چشمه‌های آب گرم و همچنین برخی اثرگذاری بر شکل و ریخت دره‌ها، بعضی از تظاهرات سطحی از نهشته‌های وابسته به یک سامانه آتشفشانی و ایجاد لغزش‌های گوناگون به عنوان اثرات ثانویه بوده است. البته امکان فعال شدن مجدد این آتشفشان هم وجود دارد؛ مثلا در سال ۱۳۸۶ میزان خروج دود و بخارها از قله افزایش یافت و برخی اینچنین می‌پنداشتند که آتشفشان دماوند فعال شده است؛ اما در حقیقت وقتی بارش بران و برف مثل سال ۱۳۸۶ زیاد باشد، آب به درون قله نفوذ می‌کند و پس از برخورد با سنگ‌های داغ باعث خروج جریانی از بخار آب از دهانه قله می‌شود و لذا می‌توان گفت که بازهم فعالیت آتشفشانی به وسیله‌ی کوه دماوند صورت نپذیرفته است. آخرین فعالیت آتشفشانی دماوند در ۳۸۵۰۰ سال پیش رخ داد.

در ارتفاع ۱۰۰ متری ضلع جنوبی دماوند گازهایی را می‌توان مشاهده کرد که جلوه‌ی فوق‌العاده‌ای به آن داده‌اند. رودخانه‌ی تینه در شمال، رودخانه‌ی هراز در جنوب و شرق و رودخانه‌ی لار هم در قسمت غربی کوه دماوند واقع شده‌اند. رودخانه لار و دیوآسیاب در غرب و رود پنج آب نیز در شرق کوه دماوند جاری می‌باشد. همچنین در دهانه‌ی این آتشفشان که ۳۰۰ متر قطر دارد، دریاچه‌ای پوشیده از یخ موجود است.

تفتان، پادشاه بلوچستان

کوه تفتان در جنوب شرق شهر زاهدان شمال غربی شهرستان زاهدان واقع است و ارتفاع آن به ۴۱۱۰ متر می‌رسد. شاکله‌ی اصلی آتشفشان تفتان از ۲ کوه تشکیل گردیده است که توسط بخش زین‌ مانندی به یکدیگر متصل شده‌اند. تفتان در زبان پارسی معنای مکان گرما می‌دهد. این کوه یک آتشفشان فعال به شمار می‌آید و از دهانه‌ی آن گازهای سمی گوگرد خارج می‌شوند. گدازه تفتان مساحتی در حدود ۱۳۰۰ کیلومترمربع را دربر گرفته و لایه‌های خاکستر نیز در این آتشفشان کم می‌باشد.

به دلیل انجام فعالیت‌های آتشفشانی در داخل کوه، ابر سفید و آشکاری در پیرامون آن شکل می‌گیرد که به راحتی حتی از فاصله‌ی ۱۰۰ کیلومتری هم می‌توان آن را دید. این ابر منظره‌ی واقعی یک آتشفشان فعال را به شکل مناسبی به نمایش می‌گذارد. نخستین فعالیتی که به باعت به‌وجود آمدن شکل حال مخروط شمال‌غربی آن گردیده است، احتمالاً باید قبل از دوره پلسیتوسن (از جمله دوره‌های کواترنری متعلق به یک‌هشتم میلیون سال تا ۱۰ هزار سال قبل) صورت پذیرفته باشد. فعالیت‌های گدازه‎ای تفتان نیز در دوران کواترنری انجام شده که شامل گدازه‌های آندزیتی است که بر روی توف‌های قبلی ریخته شده‌اند.

تفتان که به عنوان یک منطقه‌ی آتشفشانی شناخته می‌شود تا پاکستان شمالی امتداد می‌یابد و در حقیقت به کوه سلطان در پاکستان که در حال حاضر غیرفعال است، تعلق دارد. کوهنوردان جهت صعود از این کوه معمولاً مسیر یال غربی را در پیش می‌گیرند که مجهز به پناهگاه مناسبی است.

سبلان، کوه مقدس ایران

کوه سبلان یا ساوالان پس از دماوند و علم‌کوه سومین کوه بلند ایران به‌شمار می‌آید که در شمال غربی کشور و استان اردبیل واقع است. ارتفاع قله‌ی این کوه حدود ۴۸۱۱ متر می‌باشد که در بالای آن قله‌ی آن‌ هم یک دریاچه کوچک زیبا وجود دارد. این کوه با شماره‌ی ۱۲/۱۹۴۹۶ در فهرست آثار طبیعی ملی کشور ثبت گردیده و سند تملک آن از ارتفاع بالای ۳۶۰۰ متری سبلان به وسعت ۶۲۰۰ هکتار به نام سازمان محافظت محیط‌زیست صادر شده است.

کوه سبلان که یک آتشفشان غیرفعال هم محسوب می‌شود، با دلیل داشتن طبیعت تابستانی بسیار دل‌انگیز و پیست اسکی آلوارس همواره مورد توجه گردشگران و مسافران است. جالب‌تر اینکه عده‌ای بر این باورند که کوه سبلان محل بعثت پیامبر ایران یعنی زرتشت بوده و حتی در کتاب «چنین گفت زرتشت» اثر «فردریش نیچه» به پایین آمدن زرتشت از کوه سبلان اشاره شده است. لذا برخی این مکان را مکانی مقدس می‌دانند و حتی برخی از بومیان و عشایر به آن قسم می‌خورند.

کوه سبلان یک آتشفشان غیرفعال محسوب می‌شود که آتشفشان‌های آن هم عبارتند از: سبلان اصلی، سیلان کوچک، کوه سلطان و آغان داغ. در قسمت شمالی و قاعده‌ای که بلندترین قله سیلان در آن استقرار دارد، دریاچه‌ی کوچکی واقع می‌باشد که به احتمال بسیار زیاد باقی‌مانده دهانه آتشفشان است. در دامنه جنوبی سبلان هم چشمه‌های گوگردی پرشماری را می‌توان مشاهده کرد که درجه حرارت آب آن‌ها به ۴۰ درجه‌ی سانتی‌گراد هم می‌رسد و تنها فعالیت آتشفشان خاموش سبلان محسوب می‌شوند.

سهند، عروس کوه‌های ایران‌زمین

رشته‌کوه آتشفشانی سهند در جنوب شهر تبریز، شمال مراغه، شرق آذرشهر و غرب بستان‌آباد در مرکز استان آذربایجان شرقی واقع است. در رشته‌کوه سهند ۱۷ قله با ارتفاع بیش از ۳۰۰۰ متر وجود دارد که بلندترین آن‌ها با ۳۷۰۷ متر ارتفاع به نام قوچ‌گلی داغی مشهور است و مرتفع‌ترین نقطه‌ی استان آذربایجان شرقی هم به‌شمار می‌آید. برخی دیگر قله‌های رشته‌کوه سهند عبارتند از: سهند، جام، سلطان، دمیرلی، آغ‌داغ، موتال‌داغی، شیرداغی، حرم‌داغی، گیروداغی، آتاشان، درویش و کمال

به این رشته کوه عروس کوه‌های ایران می‌گویند زیرا انبوهی از گیاهان، چمن‌زارها، گلزارها و مراتع سرسبز را می‌توان در آن مشاهده کرد.

آتشفشان بزرگ سهند در ۴۰ کیلومتری جنوب تبریز قرار دارد و با آتشفشان‌های کوچک‌تر شمال‌غرب دریاچه ارومیه و مرکز آتشفشانی ارمنستان که در نزدیکی مرز ایران مستقر می‌باشد، مرتبط است. مخروط کوه سهند از خاکسترهای فراوانی تشکیل شده و بسیار پهن و گسترده نیز می‌باشد. در این مخروط دره‌های تنگی توسط آب‌های جاری به‌وجود آمده است. زمین‌شناسان بر این باورند که پیدایش آتشفشان‌های سهند به احتمال بسیار زیاد به تجدید فعالیت‌های گسل سلطانیه – تبریز که از منطقه سهند گذر می‌کند، ارتباط داشته است.

براساس تحقیقات زمین‌شناسان سن مطلق گدازه‌های گوناگون سهند بین ۱۲ تا ۱۴ میلیون سال تخمین زده شده است. بدین ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که آتشفشان‌های سهند در چند مرحله دارای فعالیت بوده و در میان این مراحل، یک آرامش نسبی حکم‌فرما بوده است. زمان آخرین فعالیت این آتشفشان نامعلوم می‌باشد ولی به احتمال زیاد به دوران هولوسین برمی‌گردد.

بزمان، جوان‌ترین آتشفشان ایران

کوه بزمان با ارتفاع قله‌ی ۳۴۹۰ متر، در جنوب‌شرقی ایران و استان سیستان و بلوچستان واقع گردیده است و یکی از کوه‌های آتشفشانی ایران به‌شمار می‌آید. این کوه در شمال چاله جازموریان کویر لوت را از جازموریان تفکیک می‌نماید. کوه بزمان در ۱۱۰ کیلومتری شمال‌غرب ایرانشهر و جنوب‌غربی قله تفتان استقرار یافته و ارتفاع آن نسبت به اراضی پیرامون خود، ۲۱۰۰ متر است. جریان بزرگ گدازه از دامنه شرقی قله جاری شده است و در دامنه‌ی شمالی هم همین جریان گدازه، مخروطی با شیبی تند و بسیار مشخص را به وجود آورده که از آن جریان گدازه با عظمت بسیار زیادی برون آمده است. البته باید به این نکته اشاره کرد که هیچگونه اطالاعات دقیقی در مورد فوران این آتشفشان وجود ندارد اما قله‌های این آتشفشان سرشار از انواع بخارهای دی‌اکسید هستند.

در پیرامون قله‌ی اصلی، چندین مخروط کوچک دیگر را هم می‌توان مشاهده کرد که از گدازه تیره رنگ بازالتی تشکیل شده است. بلندترین قله، مخروطی تازه‌ساز می‌باشد که متشکل از قطعات بزرگ گدازه بوده و قطر دهانه‌ی آن به حدود ۵۰۰ متر می‌رسد. مواد آتشفشانی بزمان منظقه‌ای با مساحت ۱۴۰۰ کیلومترمربع را پوشانده است و براساس شواهد به احتمال زیاد این کوه، جدیدترین آتشفشان ایران به‌شمار می‌آید.

قلعه‌حسن‌علی، آتشفشانی ناشناخته

به احتمال بسیار زیاد این اولین بار است که نام آتشفشان قلعه‌حسن‌علی به گوشتان می‌خورد. این آتشفشان در جنوب شرقی استان کرمان قرار دارد و علی‌رغم مشخص نبودن زمان فورانش، زمین‌شناسان زمین شکل‌گیری آن را مربوط به دوران هولوسین می‌دانند. البته بر اساس تعریف به مکانی که بیش از ۶۰۰ متر از سطح زمین ارتفاع داشته باشد کوه می‌گویند و به کمتر از آن تپه اطلاق می‌شود. با این وجود کوه یا تپه‌ی قلعه‌حسن‌علی علی‌رغم اینکه ارتفاع زیادی ندارد اما بزرگترین دهانه‌ی آتشفشانی ایران را به خود اختصاص داده است. در دهانه‌ی این کوه آتشفشانی نیز دریاچه‌ی نمکی به وجود آمده که زیبایی‌های خاص خود را دارد.